Erzurum Gezilecek Yerler: En Güzel 20 Görülecek Yer

Erzurum’u Tanıyın

Erzurum, Doğu Anadolu’nun en büyük kenti ve Türkiye’nin en yüksek il merkezlerinden biridir: Kent, Erzurum Ovası’nın güneydoğu kenarında, Palandöken Dağları’nın eteğinde yaklaşık 1.850–1.900 metre yükseklikte kurulmuştur. Fırat’ın kollarından Karasu’nun kaynakları ile Aras’ın yukarı çığırı il topraklarındadır; kuzeyde Çoruh ve Tortum vadileri Karadeniz’e açılır.

Kentin bilinen ilk adı, Doğu Roma İmparatoru II. Theodosius’a (408–450) izafeten verilen Theodosiopolis’tir; Ermeni kaynaklarında Karin olarak geçer. Malazgirt’ten sonra Erzurum ve çevresini fetheden Emir Saltuk’un kurduğu Saltuklu Beyliği, Anadolu’daki ilk Türk beyliklerinden biridir ve Erzurum’u başkent yapmıştır. Kentin en eski camisi olan Ulu Cami (1179) bu döneme aittir. Ardından gelen Selçuklu döneminden Çifte Minareli Medrese, İlhanlı döneminden Yakutiye Medresesi (1310) kalmıştır. Osmanlı döneminde İran seferlerinin askerî üssü olan kent, 1829, 1878 ve 1916’da üç kez Rus işgaline uğradı; 93 Harbi’nde (1877) Aziziye Tabyası savunması ve Nene Hatun’un efsaneleşen direnişi bu dönemin simgesidir.

Kurtuluş Savaşı’nın en önemli dönüm noktalarından Erzurum Kongresi, 23 Temmuz–7 Ağustos 1919’da Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığında toplandı. Kongrenin yapıldığı bina bugün Kongre ve Millî Mücadele Müzesi’dir. 1957’de kurulan Atatürk Üniversitesi kenti bir öğrenci şehrine dönüştürdü; 2011 Dünya Üniversiteler Kış Oyunları ise Palandöken ve Konaklı’yı uluslararası kayak merkezleri hâline getirdi.

Ne Zaman Gidilir?

Erzurum’da sert karasal iklim görülür: Kışlar uzun, çok soğuk ve karlı; yazlar kısa, serin ve güneşlidir. Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün 1929–2025 ortalamaları:

Ay	Ort. en yüksek	Ort. en düşük	Yağış	Yağışlı gün
Ocak	−3,9 °C	−13,9 °C	21 mm	11
Şubat	−2,3 °C	−12,6 °C	25 mm	11
Mart	2,7 °C	−7,0 °C	35 mm	12
Nisan	11,1 °C	0,1 °C	55 mm	14
Mayıs	16,9 °C	4,3 °C	73 mm	16
Haziran	21,9 °C	7,3 °C	48 mm	11
Temmuz	26,6 °C	11,1 °C	29 mm	7
Ağustos	27,4 °C	11,2 °C	18 mm	5
Eylül	22,8 °C	6,4 °C	24 mm	5
Ekim	15,3 °C	1,7 °C	47 mm	9
Kasım	6,9 °C	−3,8 °C	33 mm	9
Aralık	−0,8 °C	−10,2 °C	22 mm	11

Kent gezisi, Tortum ve Narman için haziran–eylül; kayak için aralık–mart idealdir. Temmuz ve ağustosta bile geceler 11 °C civarına düşer, yanınıza mutlaka kalın bir giysi alın. Ocak ayında gece sıcaklıkları düzenli olarak −20 °C’nin altına iner; kışın kar yağışı ve buzlanma nedeniyle yollar geçici olarak kapanabilir. Palandöken’de kayak sezonu genellikle kasım sonundan nisana kadar sürer.

Erzurum’a Nasıl Gidilir?

Uçakla: Erzurum Havalimanı (ERZ), kent merkezine yakın, Aziziye ilçesi sınırlarındadır. İstanbul ve Ankara’dan düzenli seferler vardır. 3.810 metrelik pisti Türkiye’nin en uzunlarındandır.

Trenle: Ankara–Kars arasında işleyen Doğu Ekspresi ve kış aylarında turistik Turistik Doğu Ekspresi Erzurum’da durur. Erzincan’dan sonra Karasu vadisini ve Erzurum Ovası’nı izleyen hat, Türkiye’nin en manzaralı demiryolu yolculuklarından biridir.

Karayoluyla: Erzurum, Ankara–Sivas–Erzincan–Erzurum–Ağrı/İran ve Trabzon–Gümüşhane–Bayburt–Erzurum yollarının kavşağındadır. Kars’a Pasinler–Horasan üzerinden, Artvin’e Tortum–Uzundere vadisi boyunca ulaşılır. Şehirlerarası otobüsler Erzurum Otogarı’na iner.

Bölge Bölge Erzurum

• Yakutiye (tarihî merkez): Çifte Minareli Medrese, Ulu Cami, Üç Kümbetler, Yakutiye Medresesi (Türk-İslam Eserleri ve Etnografya Müzesi), Erzurum Kalesi ve Saat Kulesi, Lala Mustafa Paşa Camii, Oltu taşı çarşısı Taşhan, Atatürk Evi Müzesi ve Kongre Binası.
• Palandöken: Palandöken Kayak Merkezi ve kentin hemen güneyindeki 3.000 metreyi aşan Palandöken Dağı.
• Aziziye: 93 Harbi’nin simgesi Aziziye Tabyası, Nene Hatun’un mezarı ve Ilıca kaplıcaları; Konaklı Kayak Merkezi.
• Pasinler: Hasankale (Pasinler) Kalesi, kaplıcaları ve İbrahim Hakkı Erzurumî’nin doğduğu kasaba; Aras üzerindeki tarihî Çobandede Köprüsü komşu Köprüköy’dedir.
• Uzundere ve Tortum: Tortum Gölü ve Şelalesi, Öşkvank (Oşki) ve Haho (Hahuli) Gürcü manastırları.
• Oltu, Narman ve Şenkaya: Oltu Kalesi ve Oltu taşı atölyeleri, cağ kebabının anavatanı Oltu; kızıl peribacalarıyla Narman.
• İspir: Çoruh Vadisi, İspir Kalesi ve Kaçkarların güney yamacındaki Yedigöller.

Gezi Rotası Önerileri

1. gün — Tarihî merkez: Sabah Erzurum Kalesi ve Saat Kulesi’nden kenti seyredin; ardından Çifte Minareli Medrese, Ulu Cami ve Üç Kümbetler. Öğle yemeğinde cağ kebabı; öğleden sonra Yakutiye Medresesi’ndeki müze, Lala Mustafa Paşa Camii ve Taşhan’da Oltu taşı çarşısı. Akşam kadayıf dolması.

2. gün — Kurtuluş tarihi: Kongre Binası, Atatürk Evi Müzesi, Aziziye Tabyası ve Nene Hatun’un mezarı; kışın günün geri kalanı Palandöken’de kayak.

3. gün — Tortum vadisi: Tortum Gölü ve Şelalesi, Öşkvank Manastırı ve Haho; dönüşte Tortum ekşi pestili.

4. gün — Kuzeydoğu: Narman peribacalarında gün batımı ve Oltu’da cağ kebabı ile Oltu taşı atölyeleri.

Erzurum Mutfağı

Erzurum mutfağı uzun ve sert kışların ürünüdür: Et, tereyağı, hamur ve pekmez temel malzemelerdir. TÜRKPATENT kayıtlarına göre 62 coğrafi işaretle Türkiye’nin en çok tescilli ürüne sahip illerinden biridir. Kentin simgesi, yatay şişte odun ateşinde pişirilip cağ adlı şişle servis edilen Oltu cağ kebabıdır; et, soğan ve karabiberle terbiye edilip yatık bir döner şişe dizilir, pişen kısım ince kesilip şişle masaya gelir.

Tescilli lezzetlerden bazıları: Erzurum kadayıf dolması (cevizli, şerbetli tel kadayıf), Erzurum su böreği, Erzurum civil peyniri ve küflü civil (göğermiş peynir), Erzurum pastırması, Erzurum sucuğu, Erzurum et kavurması, Erzurum tereyağı, ayran aşı çorbası, kesme aşı çorbası, Erzurum mantısı (hıngel), hasıta, Erzurum ketesi, Erzurum ekşili dolma, Erzurum tatar böreği, Erzurum çaşır kavurması, Erzurum hurma tatlısı, Erzurum demir tatlısı, pekmezli kadayıf ve pekmezli baklava, tel helvası, peynir helvası, Erzurum kıtlama şekeri ve Hasankale lavaşı. İlçelerden Pasinler yaprak döner, Hınıs köftesi, İspir kuru fasulyesi, Narman şeker fasulyesi, İspir kaymağı, Tortum ekşi pestili ve Karnavas dut pekmezi tescillidir.

Erzurum’da çay kıtlama içilir: Şekeri bardağa atmak yerine kesme şeker ağızda tutulur ve çay üzerine yudumlanır.

El Sanatları ve Oltu Taşı

Oltu taşı, Oltu ilçesinin kuzeydoğusundaki ocaklardan çıkarılan, fosilleşmiş ağaçtan oluşmuş siyah, yarı değerli bir taştır. Çıkarıldığında yumuşak olan taş, havayla temas edince sertleşir; tespih, yüzük ve küpe yapımında kullanılır ve babadan oğula geçen küçük atölyelerde işlenir. Erzurum’daki satış merkezi Mimar Sinan’ın yaptığı **Taşhan (Rüstem Paşa Kervansarayı)**dır. Erzurum ehram dokuma kumaşı, Erzurum burma bileziği ve Karnavas bezi de tescilli el sanatlarıdır.

Pratik İpuçları

• Rakım nedeniyle ilk gün kolay yorulabilirsiniz; bol su için ve gün planınızı hafif tutun.
• Kışın termal içlik, bere, eldiven ve kaymaz tabanlı ayakkabı şarttır; gece −20 °C’nin altına inebilir.
• Merkezdeki tarihî yapıların çoğu (Çifte Minareli, Ulu Cami, Üç Kümbetler, Yakutiye, Kale) Cumhuriyet Caddesi çevresinde birbirine yürüme mesafesindedir.
• Oltu taşı alırken taşın gerçek olup olmadığını sorun; gerçek taş hafiftir ve sürtüldüğünde ısınır. Taklitleri yaygındır.
• Tortum ve Narman için araç kiralamak en pratik yoldur; Tortum Şelalesi’nde suyun en gür olduğu dönem ilkbahar sonu ve yaz başıdır.